Wat er gebeurt als je een lemen vloer blootlegt

·

Wat er gebeurt als je een lemen vloer blootlegt

Je steekt een breekijzer tussen twee tegels en merkt dat de ondergrond meegaat, zacht en donker, een beetje naar aarde ruikend. Dat is het moment waarop je weet dat je een lemen vloer hebt gevonden. In de meeste boerderijen die ik de afgelopen twintig jaar heb aangepakt, lag er op enig moment zo’n vloer onder de latere lagen beton, klinkers of gietasfalt. Soms meerdere lagen tegelijk, elke laag een hoofdstuk uit de geschiedenis van het gebouw. Wat je dan doet, of beter gezegd: wat je níét moet doen, bepaalt voor een groot deel of de rest van de verbouwing goed gaat of niet.

Hoe een lemen vloer werkt en waarom hij er nog ligt

Leem is een mengsel van klei, zand en soms gehakt stro of dierlijk haar, aangestampt in lagen van vier tot acht centimeter dik, soms meer. In een langgevel (een boerderij waarbij het woongedeelte en de stal onder één doorlopend dak liggen) lag zo’n vloer zowel in de deel (de dorsvloer in het midden van de stal) als in de woonkamer en slaapkamers. Hij werd gelegd op een bed van aangestampte grond, soms met een laag gebroken baksteen of schelpen eronder om het capillaire vocht enigszins te remmen, maar een echte vochtbarrière was er niet.

Dat klinkt primitief, en in zekere zin is het dat ook. Maar leem heeft een eigenschap die moderne bouwmaterialen missen: hij ademt. Vocht dat van onderuit de vloer intrekt, kan ook weer verdampen naar boven, mits de ruimte goed geventileerd is en er geen dampscherm over de vloer heen ligt. Zolang die balans bestaat, blijft de vloer stabiel. Hij droogt uit in de zomer, trekt iets vocht aan in de winter, en dat proces herhaalt zich tientallen, soms honderden jaren lang zonder dat de vloer bezwijkt.

De reden dat hij er nog ligt, is dus niet per se dat hij zo goed bewaard is gebleven. Het is eerder dat de lagen beton of klinkers die er later overheen zijn gelegd het systeem niet volledig hebben verstoord. Zodra je die lagen verwijdert, verstoort je de balans opnieuw, en dan begint de klok te tikken.

Wat er mis kan gaan als je te snel handelt

Ik heb gezien hoe eigenaren van boerderijen een lemen vloer blootleggen in oktober, enthousiast worden van wat ze zien, en vervolgens niets doen tot maart. In die vijf maanden staat de vloer bloot aan temperatuurwisselingen en vochtwisselingen die hij in zijn afgedekte toestand nooit heeft gekend. Het gevolg is scheurvorming, brokkelen langs de randen en in extreme gevallen een vloer die letterlijk uit elkaar valt omdat de klei te snel uitdroogt en de cohesie verliest.

Maar het tegenovergestelde kan ook. Als je een lemen vloer blootlegt in een ruimte waar door sloop of raamverwijdering plotseling veel tocht staat, droogt hij te ongelijkmatig uit. De randen drogen sneller dan het midden, de vloer trekt krom en je krijgt scheuren die dieper gaan dan het oppervlak. Dat is niet altijd onherstelbaar, maar het maakt de restauratie wel een stuk complexer.

Er zijn een paar dingen die je in elk geval moet vermijden:

  • Nooit een lemen vloer blootleggen en daarna direct een vloerverwarming aanleggen of een bouwdroger neerzetten. De warmte trekt het vocht er te snel uit.
  • Niet direct beginnen met slijpen of egaliseren voordat de vloer zijn nieuwe evenwicht heeft gevonden. Dat duurt minimaal vier tot zes weken, afhankelijk van de dikte en het vochtgehalte.
  • Geen cementhoudende producten gebruiken om scheuren te dichten. Cement en leem werken anders op vochtwisselingen en het cement gaat loslaten, of erger: het houdt het vocht vast op plekken waar de leem wil ademen.
  • Niet vergeten dat er onder de vloer kabels of leidingen kunnen liggen die er in een later stadium doorheen zijn gelegd. In een boerderij uit de achttiende of negentiende eeuw zijn dat aanpassingen die er later bij zijn gekomen, soms rommelig en zonder documentatie.

Hoe je een lemen vloer beoordeelt en wat je ermee kunt doen

De eerste stap is altijd een vochtmeting, en dan niet alleen aan het oppervlak maar op meerdere dieptes. Je kunt dat doen met een vochtmeter die je op de vloer legt, maar beter is het om op een paar plekken een klein stukje los te steken en de vochtigheid van de onderliggende lagen te meten. Als de vloer op twintig centimeter diepte nog duidelijk vochtig is, weet je dat er capillair vocht actief is. Dan moet je eerst begrijpen waar dat vandaan komt voordat je ook maar iets met de vloer doet.

Capillair vocht in een lemen vloer kan verschillende bronnen hebben. Grondwater dat door drukopbouw omhoog komt, regenwater dat via de fundering of de muren de grond intrekt, of condensatie die ontstaat omdat de ruimte niet goed geventileerd is. Elk van die oorzaken vraagt een andere aanpak, en ze zijn niet altijd makkelijk van elkaar te onderscheiden.

Als de vloer redelijk droog is en structureel intact, zijn er ruwweg drie richtingen die je op kunt:

  • Restaureren en bewaren: je laat de vloer zo veel mogelijk intact, herstelt scheuren met een zelfgemaakte leemspecie (klei, zand en water in de juiste verhouding, die je zelf kunt aanmaken of laten aanmaken door iemand die er verstand van heeft), en behandelt het oppervlak met lijnolie of een vergelijkbaar middel dat de vloer beschermt zonder hem af te sluiten.
  • Opbouwen met nieuwe leemlagen: als de vloer te veel beschadigd is om te restaureren maar de ondergrond nog goed is, kun je nieuwe lagen aanbrengen. Dat vraagt vakmanschap: elke laag moet goed aangestampt worden en volledig droog zijn voordat de volgende laag komt. Haast je je, dan krijg je scheuren.
  • Verwijderen en vervangen door een alternatief: soms is de vloer zo ver heen dat restauratie geen zin heeft. Dan verwijder je hem volledig, legt een nieuw bed van aangestampte grond of puin, en kiest voor een alternatief dat past bij de bouwtechnische en eventuele monumentale eisen van het gebouw. In dat geval is een nieuwe lemen vloer of een kalkstenen vloer zonder vochtbarrière vaak de meest logische keuze, omdat die het vochtregulerende vermogen van de muren en de ondergrond niet onderbreken.

Monumentenvergunning en wat je moet vastleggen voordat je iets weggooit

Als je boerderij een rijksmonument is of een gemeentelijk monument, geldt er een vergunningsplicht voor vrijwel alles wat je aan de structuur verandert. Een lemen vloer valt daar in de meeste gevallen ook onder, zeker als hij origineel is en als onderdeel van de historische waarde van het gebouw wordt beschouwd. Dat betekent dat je vóór je ook maar één tegel optilt, contact moet opnemen met de monumentencommissie van je gemeente of met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed als het om een rijksmonument gaat.

Wat die instanties van je vragen, is documentatie. Foto’s, tekeningen, een beschrijving van de huidige toestand en een plan voor wat je wilt doen. Ze willen weten of je de vloer behoudt, restaureert of vervangt, en met welke materialen. In de praktijk betekent dit dat je een bouwhistorisch onderzoek moet laten uitvoeren door iemand die daarvoor gekwalificeerd is, en dat dat onderzoek als basis dient voor je vergunningsaanvraag.

Dat klinkt als veel werk, en dat is het ook. Maar het heeft ook een voordeel dat mensen in het begin onderschatten: het bouwhistorisch onderzoek levert informatie op die je bij de verbouwing niet had verwacht. Ik heb rapporten gezien die uitwezen dat een vloer die eruitzag als een simpele lemen laag, in werkelijkheid drie opeenvolgende vloeren bevatte uit drie verschillende eeuwen, elk met hun eigen materiaalsamenstelling. Die informatie verandert je aanpak volledig.

Leg ook zelf vast wat je aantreft. Niet alleen met foto’s, maar ook met aantekeningen over de dikte van de lagen, de kleur en textuur van het materiaal, de aanwezigheid van organisch materiaal zoals stro of haar, en de locatie van eventuele scheuren of verzakkingen. Die documentatie is niet alleen voor de monumentencommissie. Het is ook voor jezelf, voor de vakmensen die later aan het werk gaan, en voor de mensen die na jou in het gebouw wonen en ooit willen begrijpen wat er allemaal onder hun voeten zit.

Een lemen vloer is geen obstakel dat je zo snel mogelijk moet oplossen. Het is een materiaal met een eigen logica, een eigen tijdschaal, en een eigen manier van reageren op de omgeving. Als je die logica respecteert, geeft hij je een vloer die tientallen jaren meegaat. Als je hem behandelt als iets wat je even snel wegwerkt om aan de volgende klus te beginnen, geeft hij je problemen die je niet had voorzien. En dat is precies de les die ik keer op keer opnieuw leer, elke keer dat ik een breekijzer tussen twee tegels steek en de aarde eronder ruik.

Meer om te lezen