Ratten en ongedierte in oude boerderijen weren

·

Ratten en ongedierte in oude boerderijen weren

Een oude boerderij trekt niet alleen mensen aan die houden van zware balken en dikke muren. Zodra je begint te slopen, te stellen of te isoleren, merk je dat je de plek deelt met bewoners die er al veel langer zitten. Hoe ga je daarmee om tijdens een restauratie, zonder de constructie verder te beschadigen en zonder de dieren te verjagen naar plekken waar ze nog meer schade aanrichten?

Waarom oude boerderijen zo kwetsbaar zijn

Een langgevelboerderij of een Drentse kop heeft muren van soms zestig centimeter dik, opgetrokken in kalkmortel die na anderhalve eeuw op veel plekken is uitgespoeld of gebarsten. Die scheuren zijn geen esthetisch probleem alleen. Ze vormen toegangspoorten voor muizen, ratten, marters en vleermuizen, en in mindere mate voor insecten als houtworm en boktorlarven.

Het eiken gebint dat de constructie draagt, is van nature redelijk resistent tegen insecten, maar zodra vocht langdurig in het hout trekt, verandert dat. Vochtig hout trekt houtworm aan, en houtworm trekt vogels en kleine zoogdieren aan die op zoek zijn naar larven. Zo ontstaat een keten die je bij een restauratie van het begin af aan moet doorbreken.

Daar komt bij dat veel oude boerderijen decennialang hebben leeggestaan of werden gebruikt als schuur. In die periode heeft ongedierte zich ongestoord kunnen nestelen in spouwmuren, onder vloerplanken en in de rieten kap. Als je dan begint met verbouwen, verstoor je die nesten en verspreid je de bewoners door het hele pand.

Wat je tegenkomt bij het openleggen van de constructie

Wie een oude schuur of woongedeelte openbreekt, doet soms vondsten die je niet verwacht. Onder een lemen vloer liggen soms tientallen jaren aan organisch materiaal: graan, stro, wol van schapen, en daartussen de sporen van generaties knaagdieren. Dat materiaal is niet alleen een nestplaats, het is ook een voedselbron die nieuwe bewoners aantrekt.

Bij het verwijderen van een lemen vloer of een oude puinvulling onder de balklaag werk je bij voorkeur laag voor laag, met een kruiwagen en schop, en je verwijdert het materiaal meteen van het erf. Laat je het liggen, dan geef je ratten en muizen de tijd om zich te hergroeperen voordat je de volgende stap zet.

In rieten daken tref je regelmatig marternesten aan, soms met jongen. Marters zijn beschermd en je mag ze niet zomaar vangen of verplaatsen. Neem bij twijfel contact op met een erkende faunabeheerder voordat je met de rietdekker aan de slag gaat. Die kan je vertellen of en wanneer je mag ingrijpen.

Preventie begint bij de bouwfase zelf

De meest gemaakte fout bij een restauratie is dat men pas aan ongedierte denkt als het probleem al zichtbaar is. Gaatjes in de spouw, kieren onder drempelstenen, open verbindingen tussen de stal en het woongedeelte: dat zijn de plekken waar je tijdens de bouw al maatregelen neemt, niet achteraf.

Kalkmortel is flexibel en ademt, maar het is niet onkwetsbaar. Gebruik bij het afdichten van scheuren in buitenmuren een mortelsamenstelling die aansluit bij het origineel, want een te harde cementmortel trekt nieuwe scheuren naast de voeg. Die nieuwe scheuren zijn soms smaller dan een centimeter, maar voor een muis is dat ruim voldoende.

Rondom leidingdoorvoeren, ventilatieroosters en de overgang van muur naar vloer werk je met metaalgaas dat je inmortelert. Plastic gaas heeft geen zin: knaagdieren bijten er doorheen in minder dan een minuut. Het gaas moet een maaswijdte hebben van maximaal zes millimeter, anders kunnen jonge muizen er nog doorheen.

Bij het isoleren van een oude boerderij speelt dit extra. Wie de spouwmuur wil vullen of een nieuwe binnenwand optrekt met een luchtspouw, creëert nieuwe loopgangen als hij de aansluitingen niet goed afwerkt. Dat geldt ook voor houten vloerconstructies op de begane grond: de ruimte onder de vloer is voor knaagdieren ideaal als er geen goede afsluiting is aan de buitenkant.

Knaagdieren en hoe je ze aanpakt

Muizen en ratten zijn de meest voorkomende plaagdieren in oude boerderijen, en ze verdienen een andere aanpak. Een muis is nieuwsgierig en loopt snel nieuwe routes af. Een rat is voorzichtiger en mijdt nieuwe objecten in zijn omgeving de eerste dagen. Dat heeft gevolgen voor de manier waarop je ze bestrijdt.

Bij muizen werken klemmen goed als je ze op de juiste plekken zet: langs muren, in hoeken, nooit midden in een ruimte. Ratten zijn slimmer. Ze leren van soortgenoten die een val niet hebben overleefd en ze vermijden daarna dezelfde plekken. Dat maakt de bestrijding ratten in een groot pand als een boerderij complexer dan in een gewone woning, zeker als de dieren meerdere routes hebben door de constructie.

Gif is een optie die je bij voorkeur overlaat aan een erkende bestrijder. Niet omdat je het zelf niet kunt aanschaffen, maar omdat de plaatsing van lokaas in een oud pand kennis vereist van de routes die de dieren lopen. Verkeerd geplaatst lokaas leidt ertoe dat dieren ergens in de muur sterven, wat vervolgens weken lang een geur geeft die je niet snel vergeet.

Wees ook bewust van de omgeving. Een boerderij staat zelden alleen. Ratten die je uit het pand verdrijft, zoeken een nieuw territorium en dat kan het buurperceel zijn. Overleg met de buren als je een serieus probleem hebt, want alleen een gecoördineerde aanpak werkt op de langere termijn.

Monumentenstatus en wat dat betekent voor bestrijding

Als je werkt aan een rijksmonument of een gemeentelijk monument, gelden er beperkingen die verder gaan dan de gebruikelijke bouwregels. Je mag niet zomaar gaten boren in een beschermd muurwerk, zelfs niet voor een ventilatierooster of een lokaasstation. Dat klinkt bureaucratisch, maar het heeft een reden: veel historische details zijn kwetsbaar en onvervangbaar.

Vraag bij de gemeente of bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed na welke handelingen vergunningsplichtig zijn. In de praktijk valt het mee: kleinschalige preventieve maatregelen zoals het afdichten van kieren met mortel of het plaatsen van klemmen binnenshuis vallen vrijwel nooit onder de vergunningsplicht. Maar het boren van gaten voor permanente lokaasbuizen in een beschermde gevel kan dat wel zijn.

Werk je met een erkende plaagdierbestrijder, kies dan iemand die ervaring heeft met monumentale panden. Niet elke bestrijder weet hoe hij moet omgaan met de beperkingen die een monumentenstatus met zich meebrengt. Een goede vakman vraagt naar de status van het pand voordat hij een offerte maakt.

Wat je zelf kunt bijhouden tijdens en na de restauratie

  • Controleer wekelijks de voegen in de buitenmuur op nieuwe scheuren of uitgespoelde plekken, zeker in het eerste jaar na herstel
  • Houd de omgeving van de boerderij vrij van stapels hout, puin en compost op minder dan drie meter van de muur, want dat zijn ideale schuilplaatsen
  • Zorg dat voer voor kippen of ander pluimvee ‘s nachts binnen staat of in een afgesloten bak, want open voerbakken trekken ratten aan van ver
  • Controleer na elke storm de rieten kap op losgewaaide plekken waar marters of vogels kunnen binnenkomen
  • Leg een eenvoudig logboek bij van wat je aantreft: sporen, uitwerpselen, knaagschade, zodat je patronen herkent en op tijd ingrijpt
  • Laat bij twijfel over vleermuizen altijd een vleermuizencheck uitvoeren voor je begint met werkzaamheden aan de kap, want alle vleermuissoorten zijn beschermd en verstoring is strafbaar

Veelgestelde vragen over plaagbestrijding in monumentale panden

Mag ik zomaar gif gebruiken in een monumentale boerderij?

Gif voor knaagdieren is in principe vrij verkrijgbaar, maar het gebruik ervan in en rond monumentale panden vraagt voorzichtigheid. Niet vanwege de monumentenstatus zelf, maar omdat de constructie van een oud pand het moeilijk maakt om dode dieren te verwijderen. Een rat die sterft in een dichte spouwmuur van kalkmortel en puin veroorzaakt maandenlang stankoverlast en kan schimmels introduceren die het hout verder aantasten. Laat de plaatsing van lokaas over aan iemand die de routes kent.

Hoe weet ik of ik te maken heb met ratten of met marters?

Ratten laten kleine, donkere uitwerpselen achter, cilindrisch van vorm, en je vindt knaagsporen aan zachte materialen als isolatie, hout en kabelomhullingen. Marters laten grotere uitwerpselen achter, vaak met veren of vruchtpitten erin, en ze richten schade aan door te bijten in rubber en folie. Een marter ruik je ook: de geur is scherp en muskusachtig. Bij twijfel laat je een camera plaatsen op de mogelijke toegangspunten.

Wat doe ik als er een marter in de kap zit tijdens de restauratie?

Stop het werk aan de kap en neem contact op met een erkende faunabeheerder. Marters zijn het hele jaar beschermd. Je mag ze niet vangen, verplaatsen of doden zonder ontheffing. Een faunabeheerder kan beoordelen of er jongen zijn en wanneer de dieren het nest verlaten hebben, zodat je daarna de toegangspunten kunt afsluiten. Dat kost tijd, maar het is de enige legale route.

Meer om te lezen