Wat er gebeurt als je de voet van een eiken stijl laat staan

·

Je kent het gevoel: je steekt een schroevendraaier in de onderkant van een stijl en hij zakt er zo in. Het hout is nog bruin van kleur, het ziet er aan de buitenkant solide uit, maar van binnen is er niets meer over dan een holle koker van vezels die al jaren geleden hun draagkracht verloren hebben. Dit is het moment waarop de meeste mensen denken dat ze een probleem hebben. Maar het echte probleem begon tien, soms twintig jaar eerder, toen de voet van die stijl voor het eerst nat begon te staan.

Hoe een eiken gebint zijn vocht opneemt

Een eiken gebint is gemaakt om eeuwen mee te gaan, en dat doet het ook, mits het kan ademen. Eikenhout bevat van nature looizuren die het beschermen tegen schimmels en insecten, maar die bescherming werkt alleen als het hout een wisselend vochtgehalte heeft: nat worden, drogen, nat worden, drogen. Dat ritme is precies wat een goed gebint nodig heeft en precies wat er in veel verbouwde boerderijen niet meer in zit.

Wat er mis gaat, is bijna altijd hetzelfde verhaal. Iemand heeft vijftig jaar geleden een betonnen vloer gestort, of er is een cementlaag over de originele leemvloer gegaan, en daarmee is de capillaire werking van de ondergrond veranderd. Vocht dat vroeger omhoog kroop en verdampte via de vloer, heeft nu geen weg meer. Het zoekt een andere route en vindt die in de voeten van de stijlen, de onderkant van de muurplaten, de eerste lagen van het metselwerk net boven de grond.

De fout die vakmensen ook maken

Je zou denken dat een ervaren timmerman dit ziet aankomen, maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het ook in professionele restauraties misgaat. De reden is simpel: bij een verbouwing werk je van boven naar beneden, of je werkt in fases, en de voet van een stijl zit achter een wand, onder een vloer, ingeklemd tussen metselwerk. Je kunt hem niet zien zonder te slopen.

Wat je dan doet, of wat je zou moeten doen, is proefgaten maken. Niet één, maar vijf, zes, op strategische plekken langs de buitenwanden. Je neemt een lange boor, steekt hem schuin in de muur en meet de vochtigheid van het hout op verschillende dieptes. Een vochtmeter geeft je een getal, maar dat getal moet je kunnen lezen in context: eiken dat net droog is na een natte winter zit anders dan eiken dat al jaren boven de twintig procent heeft gezeten. Boven de twintig procent begint de schimmelactiviteit, boven de vijfentwintig is het een kwestie van tijd.

Wanneer je een voet moet vervangen en wanneer niet

Er is een grijs gebied en dat is precies het gebied waar de meeste discussies ontstaan, ook met monumentencommissies. Een stijlvoet die tot op tien centimeter is aangetast maar daarboven nog volledig intact is, hoeft niet altijd volledig vervangen te worden. Er bestaat een techniek die je in vakjargon inlassen noemt: je zaagt het aangetaste deel weg op een diagonale snede, maakt een nieuw stuk eiken op maat, en verbindt de twee delen met een pen-en-gatverbinding of, in modernere uitvoeringen, met een epoxyhars die je in de holtes spuit voordat je de boel samendrukt.

Die epoxymethode is niet iedereen zijn smaak, en zeker niet die van elke monumentenwacht (de regionale adviseur die meekijkt bij beschermde panden). Maar het heeft een voordeel dat je niet moet onderschatten: je raakt de originele draagstructuur niet kwijt. Het hout dat er al honderd jaar staat, blijft staan. De inlassing draagt mee, het originele hout geeft de historische continuïteit. Dat argument werkt ook bij vergunningsgesprekken, mits je het goed onderbouwt met tekeningen en een materiaalbeschrijving.

De vergunning en wat je daarvoor moet aanleveren

Als je boerderij een rijksmonument is, of een gemeentelijk monument, dan heb je voor het vervangen of inlassen van constructieve onderdelen een omgevingsvergunning nodig. Dat klinkt zwaarder dan het is, maar het vraagt wel voorbereiding. De commissie wil weten wat je aantreft, wat je wilt doen, welke materialen je gebruikt en hoe je de ingreep reversibel houdt, of waarom dat in dit geval niet kan.

Wat je moet aanleveren is doorgaans een bouwtekening met de bestaande toestand, een beschrijving van de schade inclusief foto’s en vochtmetingen, een werkomschrijving met materiaalspecificaties, en soms een advies van een bouwhistoricus. Die laatste kost geld, maar een bouwhistoricus die weet wat hij doet, schrijft ook mee aan de onderbouwing en dat scheelt je later discussie. Reken op vier tot acht weken doorlooptijd voor een vergunning bij een relatief kleine ingreep, en houd er rekening mee dat de commissie vragen kan stellen die een tweede ronde aanvragen nodig maken.

Hoe je de voet droog houdt nadat je hem hebt hersteld

Het heeft weinig zin om een stijlvoet te vervangen of in te lassen als je daarna de omstandigheden niet aanpakt die de schade hebben veroorzaakt. Dat klinkt voor de hand liggend, maar je ziet het keer op keer misgaan: nieuwe voet, zelfde betonvloer, zelfde afdichting met cementmortel rondom, en vijftien jaar later staat de volgende eigenaar met dezelfde schroevendraaier in hetzelfde hout.

Wat je wilt, is een vloer die ademt. In een historische boerderij betekent dat in de meeste gevallen een losliggende vloer van klinkers of natuursteen op een laag gewassen rivierzand, met rondom de stijlvoeten een kleine opening of een voeg van kalkmortel in plaats van cement. Kalkmortel is dampdoorlatend, cement niet. Dat verschil lijkt klein maar is over tientallen jaren het verschil tussen een stijl die droogt en een stijl die rot. Datzelfde principe geldt voor de buitenkant van de muur: geen cementpleister over de voet van het metselwerk, maar kalkpleister of, waar het originele metselwerk zichtbaar is, helemaal geen pleister maar een goede voeg van hydraulische kalk.

Het geduld dat bij dit werk hoort

Er is iets aan het werken aan een oud gebint dat je dwingt langzaam te denken. Je kunt niet haastig zijn, want haast betekent dat je een stijl vervangt zonder de oorzaak te kennen, of dat je een voeg dichtgooit die open moet blijven, of dat je een inlassing maakt die er mooi uitziet maar over twintig jaar weer loslaat omdat het hout niet goed gedroogd was voor je het plaatste.

Eiken dat je gebruikt voor een inlassing moet minstens twee jaar gedroogd zijn, het liefst drie. Vers gezaagd eiken krimpt en werkt, en als het dat doet terwijl het al in een constructie zit, trekt het verbindingen los en maakt het scheuren die vocht binnenlaten. Je kunt droog hout kopen bij een gespecialiseerde houtzagerij, maar je kunt ook zelf een voorraad aanleggen en wachten. Dat wachten is geen verloren tijd. Het is de tijd die het werk vraagt om goed te worden.

In een langgevel die nooit af is, heb je geleerd dat de boerderij het tempo bepaalt. Jij volgt.

Meer om te lezen