Oude ramen en zomerhitte: zo bescherm je je erfgoedboerderij

·

Een historische boerderij trekt in de zomer veel warmte aan. De dikke leembakstenen muren houden de kou goed buiten in de winter, maar de ramen, vaak oud glas in slanke houten kozijnen, laten de zonnehitte er in de zomermaanden gewoon doorheen. Hoe zorg je voor koelte zonder dat je de monumentale verschijning van je boerderij aantast?

Wat zomerhitte doet met oude ramen en kozijnen

Een historische boerderij heeft zelden dubbel glas in de oorspronkelijke kozijnen. Veel eigenaren van een rijksmonument of gemeentelijk monument werken nog met engelglas, soms zelfs met het originele glas uit de negentiende of vroeg twintigste eeuw. Dat glas is dunner dan modern glas, heeft kleine onregelmatigheden in het oppervlak en staat in kozijnen van eikenhout of grenen die al tientallen jaren meedraaien.

Zomerhitte is voor zo’n kozijn niet zomaar een comfort-probleem. Hout dat jarenlang wordt blootgesteld aan directe zon droogt uit, krimpt en gaat werken. De verbinding tussen glas en hout, traditioneel afgedicht met loodwit kit of een geschilderde glaslat, verliest zijn elasticiteit sneller als de temperatuur elke dag piekt. In een droge zomer zie je dat terug in kleine scheurtjes in de verflaag, net langs de rand van het glas. Die scheurtjes zijn de eerste stap naar vochtproblemen in de herfst.

Daarnaast verwarmt het glas zelf de ruimte erachter. Engelglas heeft vrijwel geen isolerende werking en fungeert in de zomer als een soort radiator. De binnentemperatuur in een boerderij met veel ramen op het zuiden kan op een hete dag oplopen tot ver boven de dertig graden, ook al zijn de muren dik en massief.

Buitenzonwering als eerste keus voor monumentale panden

De meest effectieve manier om zonnehitte te weren is het onderscheppen van zonlicht vóór het glas. Zonwering aan de binnenkant, gordijnen of rolgordijnen, helpt nauwelijks: de warmte is dan al door het glas heen en zit in de ruimte. Buitenzonwering onderschept de straling voor het glas bereikt wordt en kan tot zeventig procent van de warmte tegenhouden.

Voor een historische boerderij is dat een gevoelig punt. De meeste monumentencommissies kijken kritisch naar alles wat aan de buitengevel wordt bevestigd. Een moderne cassette-zonnescherm in aluminium past niet bij een rieten dak en een gevel van handgevormde steen. Toch zijn er oplossingen die bij een erfgoedpand passen, als je ze goed uitvoert.

Traditionele luiken, houten buitenluiken met een harnas van smeedijzer, zijn historisch gezien de meest authentieke vorm van zonwering. In veel Brabantse en Limburgse boerderijen zaten ze standaard voor de woonkamerramen. Ze zijn functioneel, ze zijn mooi en ze vragen geen vergunning als je ze terugplaatst op de plek waar ze oorspronkelijk zaten. Het nadeel is dat je ze handmatig moet bedienen en dat ze bij open stand weinig bescherming bieden.

Een andere optie is een windvaste screens, een type buitenzonwering dat in een smal kastje boven het raam wordt ingerold en bij gebruik het raamvlak afdekt met een geweven doek. Screens laten diffuus daglicht door maar houden directe zonnestraling tegen. Voor een erfgoedpand kies je dan een doek in een aardtoon, een leigrijs of warmbeige, en een kastje dat zo klein en onopvallend mogelijk is. Sommige fabrikanten leveren maatwerk waarbij het kastje achter een houten lat of een historiserend profiel wordt weggewerkt. Bij het aanvragen van een omgevingsvergunning voor een monument helpt het als je dit soort detaillering goed onderbouwt in je tekening.

In steden als Eindhoven, waar veel voormalige boerderijen en landhuizen inmiddels in of nabij beschermd stadsgezicht liggen, zijn gespecialiseerde bedrijven actief die zowel de technische als de welstandsaspecten kennen. Een leverancier die zich richt op zonwering eindhoven werkt regelmatig met eigenaren van beschermde panden en weet welke profielen en doeksoorten een redelijke kans maken bij een welstandscommissie. Dat scheelt je een hoop uitzoekwerk.

Intern glas aanpassen zonder de ramen te vervangen

Wie geen vergunning wil aanvragen of wiens kozijnen te smal zijn voor buitenzonwering, heeft ook aan de binnenkant nog opties. Die zijn minder effectief maar beter dan niets.

Zonwerend glas als secundaire beglazing is een oplossing die steeds vaker wordt toegepast bij monumenten. Je plaatst dan een tweede glasplaat aan de binnenkant van het bestaande kozijn, op een paar centimeter afstand van het originele glas. Dat tweede glas heeft een coating die een deel van de infraroodstraling terugkaatst. De combinatie van de twee glasplaten met de luchtspouw ertussen geeft ook een betere thermische isolatie in de winter. Het originele glas blijft onaangeroerd, wat monumentencommissies doorgaans accepteren.

De plaatsing vraagt precisie. De luchtspouw moet voldoende breed zijn om condensatie te voorkomen, maar niet zo breed dat het kozijn er vreemd gaat uitzien. Een gangbare maat is twaalf tot vijftien millimeter. De binnenste glasplaat wordt vastgezet met een slanke houten lat of een aluminium profiel dat zo min mogelijk zichtbaar is. Bij een kozijn van eikenhout kies je bij voorkeur een houten lat in dezelfde houtsoort, behandeld met een olie of was die de kleur van het bestaande hout benadert.

Een goedkopere maar minder duurzame oplossing is zonwerende folie op het bestaande glas. Folie is zelfklevend, betrekkelijk eenvoudig aan te brengen en te verwijderen en laat een deel van het zichtbare licht door terwijl het infrarood gedeeltelijk blokkeert. Het nadeel is dat folie de uitstraling van het glas verandert: het krijgt een lichte tint of een zichtbare spiegelwerking, afhankelijk van het type. Bij origineel oud glas met een patina is dat jammer. Folie is ook niet onbeperkt duurzaam; na vijf tot tien jaar begint het te borrelen of te vergelen.

Voor woonruimtes die maar een deel van de dag zon vangen is folie een acceptabele tussenoplossing. Voor kamers op het zuiden of het westen, die de hele middag en avond zon vangen, is een structurele ingreep zinvoller.

Wat je kunt doen aan de buitenkant van de gevel

Naast de ramen zelf is de directe omgeving van de boerderij een factor die veel mensen onderschatten. Een historische boerderij stond zelden op een kale, zonnige plek. Er was altijd een houtwal aan de westkant, een rij knotwilgen langs de sloot of een boomgaard die schaduw wierp op de gevel. Die beplanting is in de twintigste eeuw op veel plaatsen verdwenen, waardoor de boerderij nu de volle zon vangt die vroeger werd afgevangen.

Het herplanten van streekeigen bomen en struiken op de juiste plek is een ingreep die zowel historisch correct als praktisch effectief is. Een volwassen lindeboom op het zuidwesten geeft in de zomer schaduw op de gevel en laat in de winter, als de bladeren gevallen zijn, het licht en de warmte van de laagstaande zon gewoon door. Dat is passieve zonwering op zijn meest elegant.

Voor de korte termijn helpen ook pergola’s of overkappingen voor de gevel, mits ze passen bij de architectuur. Een eenvoudige constructie van eiken palen met een dak van wilgentenen of riet is op een boerderij minder vreemd dan een stalen terrasoverkapping. Ze bieden schaduw voor de ramen zonder dat ze op de gevel worden bevestigd, wat de vergunningsprocedure eenvoudiger maakt.

Tenslotte is de kleur van de buitenkozijnen een factor. Donkere kleuren absorberen meer warmte dan lichte. Historisch gezien werden kozijnen van boerderijen in veel streken geschilderd in gebroken wit, roomwit of een lichte grijsgroen. Als je toch moet schilderen, is het de moeite waard om een kleur te kiezen die dicht bij die historische tint ligt. Dat is zowel correct voor de monumentenstatus als praktisch voor de warmtebelasting van het hout.

Veelgestelde vragen over zonwering bij erfgoedboerderijen

Heb ik een vergunning nodig voor buitenzonwering op een monument?

Ja, in de meeste gevallen wel. Een omgevingsvergunning voor een rijksmonument of gemeentelijk monument is vereist voor elke wijziging aan de buitenkant van het pand, ook voor het bevestigen van zonwering. De uitzondering is als je iets terugplaatst dat er historisch aantoonbaar al was, zoals houten luiken op de oorspronkelijke bevestigingspunten. Neem altijd contact op met de gemeente of de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed voordat je iets bestelt of laat monteren.

Is binnenzonwering zinvol bij engelglas?

Beperkt. Gordijnen en rolgordijnen aan de binnenkant houden de warmte niet buiten; ze houden de warmte die al door het glas is gekomen alleen iets langer weg van de ruimte. Het effect is merkbaar bij zware, lichtgekleurde gordijnen die dicht bij het glas hangen, maar het is geen vergelijking met buitenzonwering. Als buitenzonwering niet mogelijk is, combineer je binnenzonwering het beste met goede ventilatie: ramen ‘s nachts wijd open, overdag gesloten houden.

Wat is de beste manier om oud houtwerk te beschermen tegen zonneschade?

Regelmatig schilderen is de meest effectieve bescherming. Een intacte verflaag houdt het hout dicht en voorkomt uitdroging. Voor historische kozijnen gebruik je bij voorkeur een oliehoudende verf op basis van lijnolie, die het hout voedt en meebeweegt met krimp en uitzetting. Verwijder voor het schilderen altijd de losse en gebarsten kit langs het glas en vervang die door nieuwe loodwit kit of een moderne elastische kit die schilderbaar is. Een kozijn dat elk jaar goed wordt bijgehouden gaat tientallen jaren langer mee dan een kozijn dat om de tien jaar volledig wordt gestript en opnieuw geschilderd.

Meer om te lezen